घराण्याची इभ्रत की आत्मसन्मान ? भाग २

 

घराबाहेरच्या वावटळीतून आणि टोमण्यांच्या दुनियेतून बाहेर पडून जेव्हा कावेरी आपल्या बालरूपी दिवसांच्या आठवणीत रमते, तेव्हा डोळ्यांसमोर एक वेगळंच चित्र उभं राहतं. एकेकाळी हीच कावेरी त्या देशपांडे वाड्यात कोणा राजकुमारीपेक्षा कमी नव्हती. घरात ती सर्वात लाडाची लेक होती. तिचे लाड पुरवताना तिचे बाबा कधी थकले नव्हते, पण त्याच लाडांसोबत घरामध्ये एक न घडवून आणलेली, काठावर चालणारी शिस्तही होती.

 

देशपांडे घराण्याचे गावात मोठे नाव होते. चारचौघात मान राखला जावा, अशी वागणूक सगळ्यांकडून अपेक्षीत होती. कावेरीला एक मोठी बहीण—नयनाताई आणि तिच्यापेक्षा लहान एक भाऊ—सचिन अशी भावंडे होती. तिघांमध्ये कावेरी सर्वांत शांत, अभ्यासात हुशार आणि संवेदनशील होती.

 

गावातीलच जिल्हा परिषद शाळेतून तिने प्राथमिक शिक्षण पूर्ण केले. शिक्षणाची आवड तिला लहानपणापासूनच होती. पुस्तकांशी जणू तिची मैत्री जडली होती. दहावीच्या परीक्षेत कावेरीने तालुक्यात घवघवीत यश मिळवले, तेव्हा तिच्या वडिलांचा ऊर अभिमानाने भरून आला होता.

 

त्यांना आपल्या लेकीचा सार्थ अभिमान वाटला. त्यानंतर पुढच्या शिक्षणासाठी तिने तालुक्याच्या ठिकाणी कनिष्ठ महाविद्यालयात प्रवेश घेतला. बारावीच्या वर्गातही तिने उत्कृष्ट गुण मिळवून यश संपादन केले.

तिच्या त्या यशानंतर तिच्या डोळ्यात एक मोठी स्वप्ने नाचत होती. तिला इंजिनियरिंगचे शिक्षण घ्यायचे होते, तंत्रज्ञानाच्या त्या मोठ्या जगात स्वतःचे भविष्य घडवायचे होते. पण जसा हा विचार तिने घरात बोलून दाखवला, तसा घरच्यांचा विरोध समोर आला.

 

“इंजिनियरिंगला खूप वर्ष लागतात, मुलींनी शहरात जाऊन एवढं शिकून काय करायचं आहे? उद्या तिचे लग्न करून दुसऱ्या घरी पाठवायचे आहेच ना!”—हा घरचा ठाम युक्तिवाद होता. वडील आणि आजीच्या त्या कठोर निर्णयापुढे कावेरीचे इंजिनियरिंगचे स्वप्न पहिल्याच वळणावर धुळीस मिळाले.

 

तरीही, शिक्षणाची तिची ओढ पाहून वडिलांनी तिला ‘डी.एड.’ (डिप्लोमा इन एज्युकेशन) ला प्रवेश घेण्याची परवानगी दिली. कावेरीनेही न खचता डी.एड. च्या अभ्यासामध्ये संपूर्ण मन झोकून दिले. ती अत्यंत चांगल्या मार्कांनी ती परीक्षा उत्तीर्ण झाली. तिच्या गुणवत्तेच्या जोरावर लवकरच जवळच्या एका जिल्हा परिषद शाळेत तिला शिक्षिकेची नोकरीही मिळाली. पगार हातात पडू लागला, शाळेतील चिमुकल्या मुलांसोबत तिचा दिवस हसतखेळत जाऊ लागला. वाड्यात पुन्हा एकदा कावेरीच्या कर्तृत्वाची वाहवा होऊ लागली.

 

आई-वडील सुखावले होते. सगळ्यांचे आयुष्य अतिशय सुरळीत, शांतपणे आणि आनंदाने चालले होते. पण नियतीच्या मनात काहीतरी वेगळेच चालले होते. एका रात्री आलेला तो तातडीचा फोन देशपांडे कुटुंबाच्या आयुष्याचा सारा भूगोलच बदलून टाकणारा ठरला.

त्या दिवशी दुपारी शाळा सुटल्यानंतर कावेरी वर्गातील वही-पुस्तकं तपासत होती, तितक्यात मुख्याध्यापकांच्या खोलीतून तिला निरोप आला, “कावेरीताई, घरी तातडीचा फोन आलाय, तुम्हाला लगेच घरी जायला सांगितलंय!”

 

कावेरीचे काळीज चर्रकन झाले. घाईघाईने ती आपली झोळी सावरून घराच्या दिशेने पळाली. जेव्हा ती धावतपळत वाड्यात पोहोचली, तेव्हा संपूर्ण घरात एक अनामिक शांतता पसरली होती. आई कपाटाशी बसून ढसाढसा रडत होती, आणि बाबा घराच्या व्हरांड्यात मान खाली घालून जमिनीकडे एकट्यानेच पाहत बसले होते. सचिन एका कोपऱ्यात स्तब्ध उभा होता. तिने घाबरतच विचारले,

 

“आई… काय झालंय? असा अचानक निरोप का पाठवला?”

 

आईने रडतच मान वर केली आणि हुंदका देत सांगितले,

 

“तुझ्या मोठ्या ताईने… आपल्या घराची सगळी इभ्रत मातीत मिळवली गं! ती गावातल्या त्या मुलासोबत पळून गेली आणि तिने त्याच्याशी कोर्ट मॅरेज केलंय!”

 

त्या क्षणी कावेरीच्या पायाखालची जमीनच सरकली. तिच्या डोळ्यांसमोर अंधारी आली. मोठी बहीण नयना—जिला घरात सर्वात जास्त अधिकार आणि मोकळीक होती, जिच्यासाठी घरच्यांनी कधीही नाही म्हटले नव्हते—तिने असा टोकाचा निर्णय घेतला होता?

 

या बातमीने संपूर्ण कुटुंबाला असाध्य धक्का बसला होता. गावात आणि पंचक्रोशीत देशपांडे घराण्याचे नाव अतिशय आदराने घेतले जायचे, पण नयनाच्या या कृत्यामुळे त्या प्रतिष्ठित घराची मान कायमची खाली घालावी लागली होती.

 

सर्वात वाईट अवस्था तिच्या आजीची झाली. आपल्या लाडक्या पोरीने असा कुलंगडाचा प्रकार केल्याचे सहन न होऊन आजीने तो खाट धरली. आजीच्या डोळ्यांतील अश्रू थांबत नव्हते. घरचे सगळे एका विदारक काळजीच्या छायेत वावरत होते. आता पुढे काय? गावात आणि भावकीत कोणाकडे तोंड दाखवायचे? लोकांच्या नजरांना कसे सामोरे जायचे? हे प्रश्न सगळ्यांना सतावत होते. आणि या संपूर्ण संकटाची पहिली मोठी किंमत कोणाला मोजावी लागणार होती? तर ती कावेरीला!

 

लोकांच्या तोंडातून कायमचे वाचण्यासाठी आणि घराची गेलेली इभ्रत सावरण्यासाठी घरच्यांनी एक कठोर निर्णय घेतला. त्यांना वाटले की, जर गावात कुणी काही बोलायच्या आत आपण पावले उचलली नाहीत, तर तरुण बहिणीच्या लग्नात आणखी अडचणी निर्माण होतील. म्हणून त्यांनी क्षणाचाही विलंब न लावता कावेरीच्या नोकरीवरच घाला घातला.

 

घरच्यांनी तिला साफ फर्मावले, “आता गावात तोंड दाखवायचे तर तू नोकरीला जाणे बंद केले पाहिजे. लोक काय म्हणतील? एका बहिणीने घात केला, आता दुसरी बाहेर पडली तर आमचे जगणे मुश्किल होईल.”

कावेरीच्या डोळ्यात अश्रू तरळले. तिचे शिक्षक होण्याचे, स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याचे स्वप्न असे क्षणात धुळीस मिळताना तिने पाहिले. पण आज घरच्यांची ती हतबलता आणि त्यांची झालेली मानहानी पाहून तिने आपल्या वैयक्तिक आनंदाचा बळी देण्याचे ठरवले. तिने स्वतःच्या हाताने राजीनामा लिहिला आणि घरच्यांनी तिच्या त्या पत्रावर जबरदस्तीने सही घेऊन शाळेत पाठवूनही दिली.

 

नयनाच्या त्या एका बेजबाबदार निर्णयाने कावेरीच्या आयुष्याची दिशा पूर्णपणे बदलून टाकली होती. एका रात्रीत स्वतंत्र विचार करणारी, स्वावलंबी असणारी कावेरी पुन्हा एकदा घरच्या चार भिंतींच्या आणि भीतीदायक समजुतीच्या चौकटीत येऊन अडकली होती.

 

क्रमशः

घराण्याची इभ्रत की आत्मसन्मान? – भाग ३

Leave a Comment