नरेश आणि विनय दोन भाऊ लहानाचे मोठे झाले. नरेश मोठा भाऊ, ज्याचे मन शेतात रमले. वडिलांच्या निधनानंतर त्याने कसलीही तक्रार न करता वडिलोपार्जित शेती सांभाळण्याचे ठरवले. तर लहान विनय लहानपणापासूनच अभ्यासात हुशार होता. अपार कष्ट आणि जिद्दीच्या जोरावर विनयला महसूल विभागात चांगल्या हुद्यावर सरकारी नोकरी मिळाली.
विनयचे लग्न झाले तो दिवस देशमुखांच्या घरावर आनंदाची उधळण करणारा ठरला. विनयची पत्नी, अनुराधा, अत्यंत समंजस, गृहिणीवृत्तीची आणि कुटुंबाला जोडून ठेवणारी स्त्री होती. जेव्हा विनयचे लग्न झाले, तेव्हा मोठा भाऊ नरेशची दोन्ही मुले—सुमित आणि अमित—शाळेत जायला लागली होती.
गावातील शाळा प्राथमिक शिक्षणासाठी ठीक होती, पण पुढील भविष्याचा विचार करता त्यांना चांगल्या शिक्षणाची गरज होती. विनयच्या मनात भावाबद्दल आणि त्याच्या मुलांबद्दल खूप जास्त आपुलकी होती. लग्नानंतरच्या दुसऱ्याच महिन्यात विनयने मोठा निर्णय घेतला.
“दादा, सुमित आणि अमित आता मोठे होत आहेत. त्यांना गावातल्या साध्या शाळेत ठेवून चालणार नाही. मी त्यांना तालुक्याच्या चांगल्या इंग्रजी मध्यमाच्या शाळेत घालतोय. त्यांचा सगळा खर्च मी करेन,” विनयने एका संध्याकाळी चहा पिताना नरेशला सांगितले.
दिवस निघून जात होते. सुमित आणि अमित जसजसे मोठे होत गेले, तसतसा त्यांच्या शिक्षणाचा खर्च गगनाला भिडू लागला. पाचवी-सातवीनंतर दोघांनाही चांगल्या कॉन्व्हेंट शाळेत दाखल करण्यात आले. मग पुढे आठवीपासूनच इंजिनिअरिंग आणि वैद्यकीय प्रवेश परीक्षांसाठी लागणाऱ्या महागड्या खाजगी शिकवण्या (Coaching Classes) सुरू झाल्या.
विनयचा पगार सरकारी नोकरीतील मर्यादित स्वरूपाचा होता. तरीही त्याने सुमित आणि अमितच्या शिक्षणात कसलीही कसर राहू दिली नाही.
“अहो, या महिन्यात सुमितच्या कोचिंग क्लासची फी ३० हजार रुपये भरायची आहे आणि अमितचाही कॉम्प्युटरचा नवीन कोर्स सुरू होतोय. एवढं सगळं कसं मॅनेज कराल तुम्ही. त्यापेक्षा नरेश दादांना सांगा ना की यावेळेला अमितची फी त्यांनी भरावी म्हणून.” अनुराधाने हिशोब मांडताना एकदा विनयला आठवण करून दिली.
विनयने शांतपणे आपल्या बँकेच्या पासबुककडे पाहिले. “अनु, काळजी करू नकोस. मी माझ्या फंडातून काही पैसे काढतो, किंवा वैयक्तिक कर्ज घेतो. मुलांचे अभ्यासाचे वर्ष वाया जाता कामा नये.”
अनुराधाने विनयला सांगून बघितले पण कधीही या गोष्टीला विरोध केला नाही. उलट तिनेही घराचा खर्च अत्यंत काटकसरीने चालवला. दोन्ही भाच्यांना कपडे घ्यायचे असोत, महागडी पुस्तके असोत किंवा सहलीचे पैसे असोत—विनयचा हात नेहमी खुला असायचा.
गावी नरेश जेव्हा जेव्हा तालुक्याला यायचा, तेव्हा विनयचे खूप कौतुक करायचा. “विनय, तू आहेस म्हणून माझी मुलं आज एवढ्या चांगल्या शाळेत शिकत आहेत. नाहीतर माझ्या शेतातल्या उत्पन्नात हे कधीच शक्य झाले नसते,” असे नरेश गद्गद होऊन म्हणायचा. पण विनय नेहमी हसून विषय टाळायचा, “दादा, सुमित आणि अमित ही आपलीच मुले आहेत. त्यांच्यात आणि माझ्या मुलांत काय फरक आहे?”
काही वर्षांनंतर विनय आणि अनुराधाच्या आयुष्यातही दोन फुले फुलली. त्यांना आधी मुलगा झाला—अर्णव, आणि दोन वर्षांनी मुलगी झाली—अनन्या.
मुले जसजशी मोठी होऊ लागली, तसतशी घरात जबाबदाऱ्यांची दुप्पट वाढ झाली. आता एकाच वेळी चार मुलांच्या शिक्षणाचा, भविष्याचा आणि खर्चाचा भार विनयच्या खांद्यावर होता. पण इथेच नशिबाचा आणि मानवी स्वभावाचा एक विचित्र खेळ सुरू झाला.
विनयने नकळतपणे आपल्या पोटच्या मुलांपेक्षा भावाच्या मुलांना नेहमी प्राधान्य दिले. जेव्हा जेव्हा बजेट कमी पडायचे, तेव्हा तडजोड अर्णव आणि अनन्याच्या आनंदाशी केली जायची.
एकदा अर्णवला त्याच्या शाळेच्या सहलीला जायचे होते. सहलीची फी ५,००० रुपये होती. त्याच आठवड्यात सुमितला त्याच्या अभियांत्रिकीच्या शेवटच्या वर्षाच्या प्रोजेक्टसाठी १५,००० रुपयांची अत्यंत गरज होती. विनयच्या खात्यात मर्यादित पैसे होते. विनयने अर्णवला जवळ घेतले आणि समजावले,
“बाळा, अर्णव… या वर्षी तू सहलीला जाऊ नकोस. पुढच्या वर्षी नक्की पाठवेन. सुमित दादाचा प्रोजेक्ट खूप महत्त्वाचा आहे, त्यावर त्याचे करिअर अवलंबून आहे.”
लहानग्या अर्णवने मान हलवली. त्याच्या डोळ्यांतील पाण्याचा थेंब विनयने पाहिला, पण त्याने स्वतःच्या मनाला समजावले—’सुमित मोठा आहे, त्याचे करिअर सेट झाले की सर्व ठीक होईल.’
असेच अनेकदा घडले. अर्णवला नवीन सायकल हवी होती, पण अमितच्या नवीन लॅपटॉपसाठी सायकलचा बेत रद्द झाला. अनन्याला चांगल्या संगीत वर्गात जायचे होते, पण सुमितच्या हॉस्टेलच्या फीसाठी तेही मागे पडले. अनुराधाच्या मनात कधीकधी या गोष्टीवरून खंत निर्माण व्हायची.
“अहो,” अनुराधा एका रात्री शांतपणे म्हणाली, “तुम्ही सुमित आणि अमितसाठी जे करताय ते खूप महान आहे. पण कधीकधी मला अर्णव आणि अनन्यासाठी वाईट वाटते. ते बिचारे कधीच काही मागत नाहीत, कारण त्यांना माहित असतं की बाबा आधी दादांचा विचार करणार. आपण आपल्या मुलांवर अन्याय तर करत नाही ना?”
विनयने अनुराधाचा हात हातात घेतला आणि हळूवारपणे म्हणाला, “अनु, असा विचार करू नकोस गं. सुमित आणि अमित एकदा स्वतःच्या पायावर उभे राहिले की आपल्या अर्णव आणि अनन्याला सांभाळायला तेच पुढे येतील. ही आपलीच मुले आहेत ना. शेवटी कुटुंब एकत्र राहणे महत्त्वाचे.”
अनुराधा सुस्कारा सोडून गप्प बसली. तिला विनयच्या या भाबड्या विश्वासाची भीती वाटत होती, पण नवऱ्याच्या निर्णयावर तिचा पूर्ण विश्वास होता.
क्रमशः