उन्हाळ्याचे दिवस संपत आले होते आणि मृगाच्या पावसाची आस लागली होती. एसटी बसच्या धुरळ्यातून आणि खडखडाटातून वाट काढत सुधाताई शेवटी आपल्या मूळ गावी, म्हणजेच माहेरी पोहोचल्या. गेल्या सहा महिन्यांत त्या गावी येऊ शकल्या नव्हत्या. मन जरा अस्वस्थच होतं. भावाच्या घरावर कोसळलेला दुःखाचा डोंगर त्यांनी लांबूनच पाहिला होता.
सहा महिन्यांपूर्वी सुधाताईंचा सख्खा पुतण्या—साकेत—एका अपघातात अचानक निघून गेला. अवघ्या सत्ताविसाव्या वर्षी साकेतचे जाणे संपूर्ण कुटुंबाला हादरा देऊन गेले होते. त्याची तरुण पत्नी, शर्वरी. लग्नाला नेमके वर्ष झाले होते, ती या ऐन उभ्या आयुष्यात अशी एकटी पडली होती.
सुधाताई जुन्या विचारांच्या आणि कडक शिस्तीच्या स्त्री होत्या. धर्मकार्ये, चालीरीती, रूढी-परंपरा यांवर त्यांचा गाढ विश्वास होता. त्यांच्या मते, दुःख हे दाखवावेच लागते; आणि वैधव्य आलेल्या स्त्रीने तर जगापासून, सुखापासून आणि रंगांपासून अलिप्त राहायला हवे, हीच त्यांची लहानपणापासूनची शिकवण होती.
बसस्टँडवरून पायी चालत त्या जेव्हा आपल्या जुन्या कौलारू वाड्यासमोर आल्या, तेव्हा त्यांच्या मनात साकेतच्या आठवणींनी गर्दी केली होती. घरात पाऊल ठेवताना त्या मनातून तयार झाल्या होत्या—घरात पसरलेला शांततामय शोक, पांढऱ्या कपड्यातील उदास शर्वरी, आणि दुःखात बुडालेले भावजय आणि भाऊ.
त्यांनी वाड्याचा लाकडी दरवाजा ढकलला. कडीचा नेहमीचा ओळखीचा आवाज झाला.
“वहिनी… दादा…” सुधाताईंनी साद घातली.
तशी आतल्या खोलीतून एक तरुणी बाहेर आली. ती शर्वरी होती.
सुधाताई तिच्याकडे पाहतच राहिल्या. शर्वरीने फिकट गुलाबी रंगाची स्वच्छ, नीटनेटकी साडी नेसली होती. केस व्यवस्थित बांधलेले होते आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे—तिच्या कपाळावर एक छोटी, नाजूक तांबडी टिकली शोभत होती. तिच्या चेहऱ्यावर कोणतीही कृत्रिम शोकाकुलता नव्हती, उलट सुधाताईंना पाहताच तिच्या चेहऱ्यावर एक आपुलकीचे, प्रसन्न हास्य उमटले.
“अहो, आत्या! या, या ना! किती दिवसांनी आल्या तुम्ही?” शर्वरीने पुढे होऊन सुधाताईंच्या पाया पडत आनंदाने म्हणाली.
सुधाताई मात्र जागीच खिळून उभ्या राहिल्या. त्यांच्या नजरेने शर्वरीच्या कपाळावरील ती टिकली टिपली होती. त्यांच्या कपाळावर लगेच आठ्या पडल्या. डोळ्यांत अविश्वास आणि राग एकत्र दाटून आला.
“शर्वरी… तू… तू डोक्याला टिकली लावली आहेस?” सुधाताईंच्या तोंडून नकळत शब्द बाहेर पडले.
शर्वरीने शांतपणे आपल्या कपाळाला स्पर्श केला. ती हसली आणि म्हणाली,
“हो आत्या. बसा ना तुम्ही, प्रवासाने थकला असाल. मी तुमची बॅग आतल्या खोलीत ठेवते आणि मस्त आलं घालून चहा करते तुमच्यासाठी.”
शर्वरी सहजतेने त्यांची जड बॅग उचलून आत निघून गेली. तिचा वावर नेहमीसारखाच उत्साही, घरातील कामांत गढलेला आणि जिवंत होता. सुधाताई मात्र उंबरठ्यावरच एखाद्या पुतळ्यासारख्या उभ्या होत्या. त्यांच्या मनातील जुन्या विचारांच्या भिंतींना हा पहिला धक्का बसला होता.
सोफ्यावर बसल्यावर सुधाताईंनी संपूर्ण घराचे बारीक निरीक्षण करायला सुरुवात केली. घराच्या बैठकीत साकेतचा एक मोठा फोटो लावलेला होता. पण तिला हार घातलेला नव्हता; उलट त्या फोटोसमोर एक छोटासा दिवा जळत होता आणि साकेत हसरा दिसत होता. घरातील वातावरण गढूळ किंवा उदास नव्हते.
एवढ्यात आतून सुनंदाताई बाहेर आल्या. त्या साकेतच्या आई होत्या. एका आईने आपला तरुण मुलगा गमावला होता, पण सुनंदाताईंच्या चेहऱ्यावर एक शांत, प्रौढ आणि संयमी भाव होता.
“सुधा, कधी आलीस? आधी फोन करायचास ना, दादा स्टेशनवर आला असता न्यायला,” सुनंदाताईंनी प्रेमाने विचारपूस केली.
“असू दे ग, साधेच काम होते. पण वहिनी… मला हे काही समजत नाहीये,” सुधाताईंनी आपला संताप दाबण्याचा प्रयत्न करत म्हटले.
एवढ्यात शर्वरी वाफाळलेल्या चहाचे कप घेऊन बाहेर आली. तिने अत्यंत प्रेमाने आत्यांच्या हातात चहाचा कप दिला. “आत्या, चहा घ्या. चहात साखर बरोबर आहे का सांगा.”
“ठीक आहे,” सुधाताई कोरड्या आवाजात म्हणाल्या.
चहा पिऊन झाल्यावर सुधाताईंचे भाऊ—माधवराव—आले. ते शेतातील आणि बँकेतील काही कागदपत्रे घेऊन आले होते.
“शर्वरी, अगं इकडे ये जरा,” माधवरावांनी हाक मारली.
“हो बाबा, काय झाले?” शर्वरी लागलीच पुढे आली.
“हे बघ, शेताच्या नवीन लीझचे कागदपत्र आले आहेत. आणि साकेतच्या नावावर असलेले ते डिझेल इंजिन तुझ्या नावावर ट्रान्सफर करायचे आहे. तू जरा हे फॉर्म्स तपासून सही करशील का? मला यातले बारीक कायदे समजत नाहीत,” माधवराव अत्यंत विश्वासाने म्हणाले.
“हो बाबा, मी संध्याकाळपर्यंत हे सगळे वाचून काढते आणि काय करायचे ते सांगते. आणि हो ते बँकेचं काम उद्या करूया,” शर्वरीने अगदी अभ्यासू वृत्तीने उत्तर दिले.
“उत्तम! तू आहेस म्हणून मला या वयात या सगळ्याची काळजी करावी लागत नाही,” माधवराव तिच्या डोक्यावरून हात फिरवत म्हणाले.
हे सगळे दृश्य पाहून सुधाताईंचा तीळपापड होत होता. एक विधवा मुलगी घरात अशा प्रकारे मोकळेपणाने वावरतेय, घराचे निर्णय घेतेय, सासू-सासरे तिच्या मताला एवढे महत्त्व देत आहेत आणि सर्वात मुख्य म्हणजे तिने वैधव्याचे कोणतेही पारंपरिक नियम पाळलेले नाहीत! हे सर्व सुधाताईंच्या पारंपरिक मूल्यांच्या पूर्णपणे विरोधात होते.
दुपारी शर्वरी जेव्हा काही कामानिमित्त शेजारच्या घरात गेली, तेव्हा सुधाताईंना राहवले नाही. त्या तडक स्वयंपाकघरात गेल्या, जिथे सुनंदाताई रात्रीच्या स्वयंपाकाची तयारी करत होत्या.
“वहिनी!” सुधाताईंचा आवाज चढला होता. “मला जरा तुमच्याशी बोलायचे आहे.”
सुनंदाताईंनी शांतपणे वळून पाहिले, “बोल ना सुधा, काय झाले? एवढी चिडली का आहेस?”
“मी चिडणार नाही तर काय करू? वहिनी, हे काय चालले आहे या घरात? मला तर माझ तर डोकंच काम करत नाहीय!” सुधाताई हात वारे करत म्हणाल्या.
“कशाबद्दल बोलते आहेस तू?” सुनंदाताईंनी विचारले.
“कशाबद्दल म्हणजे काय? त्या शर्वरीबद्दल बोलत आहे! सहाच महिने झाले ना साकेत जाऊन? आणि ती मुलगी कशी वावरतेय घरात? डोक्याला लालभडक टिकली, छान साडी, चेहऱ्यावर हासू… ही कसली लक्षणे आहेत? विधवा स्त्रीने असे राहावे का?” सुधाताईंचा संताप स्पष्ट दिसत होता.
क्रमशः
पुढील भाग इथे वाचा 👇