नयनाताई जेव्हा पुन्हा देशपांडे वाड्यात कायमची पाहुणी बनून किंवा कधीकधी हक्काने राहायला येऊ लागल्या, तेव्हा घरातील हवेचे समीकरण पूर्णपणे बदलले. एकेकाळी जिला घरच्यांच्या विरोधात जाऊन केलेल्या कृत्यामुळे घराबाहेरचा रस्ता दाखवला गेला होता, त्याच नयनाला आज घरात राजाश्रय मिळाला होता. तिची दोन लहान मुले आता वाड्याच्या अंगणात बागडत होती आणि त्यांच्या प्रत्येक हट्टावर घरचे मंडळी फिदा होत होते.
पण या सगळ्यात कावेरी आणि तिची चिमुकली आनंदी मात्र या घरात पूर्णपणे पोरक्या झाल्या होत्या. रणजितच्या निधनानंतर आणि संपत्तीच्या वादानंदामुळे हताश होऊन जेव्हा कावेरी माहेरी परतली होती, तेव्हा तिला वाटले होते की माहेरचे आई-वडील आपल्या लेकीच्या पाठीशी उभे राहतील. पण तसे अजिबात घडले नाही.
नयनाचे घरात पुनरागमन झाल्यानंतर, आई-वडिलांचे पूर्ण लक्ष नयना आणि तिच्या मुलांवर केंद्रित झाले. नयनाला घराची मोठी लेक म्हणून पुन्हा तोच मान मिळू लागला, पण कावेरीच्या वाट्याला आली ती केवळ उपेक्षा आणि मूक सहनशीलता. घरात कोणतीही चांगली गोष्ट असो वा सण-वार असो, विधवा कावेरीची सावली कुठेतरी अशुभ मानल्यासारखे तिला प्रत्येक गोष्टीपासून लांब ठेवले जावू लागले.
सर्वात जास्त वाईट अवस्था आनंदीची होत होती. ती चिमुकली आता थोडी समजूतदार होत होती. ती जेव्हा आपल्या मामाच्या किंवा नयना मावशीच्या मुलांसोबत खेळायला जायची, तेव्हा तिला सतत दटावले जायचे— “तू त्यांच्यामध्ये जाऊ नकोस, बाजूला बस!” नयना आणि तिच्या मुलांसमोर आनंदीला प्रत्येक गोष्टीसाठी दुय्यम वागणूक दिली जाई. जर आनंदीने कशाला हट्ट केला, तर तिला लगेच ओरडले जाई, “तुझा बाप नाहीये हे लक्षात ठेव, जास्त लाड करून घ्यायचे नाहीत.”
या सर्व गोष्टी रोज डोळ्यांनी पाहताना कावेरीचे काळीज चिरले जाई. जिच्यासाठी तिने स्वतःच्या आयुष्याचा संपूर्ण बळी दिला, त्या माहेरी आज तिची आणि तिच्या लेकीची अशी हेळसांड होत होती. कावेरी अनेकदा रात्रीच्या वेळी अंधाऱ्या खोलीत बसून एकटीच हुंदके देऊन रडायची. तिचे अश्रू पुसायला तिथे ना कुणी आधार होता, ना तिच्या दुःखाची साक्ष देणारे कोणी.
अशाच एका घुसमटलेल्या वातावरणातून थोडा श्वास घेण्यासाठी, काही कागदपत्रांच्या आणि बँकेच्या कामा निमित्ताने कावेरीला घराबाहेर पडावे लागले.
दुपारची वेळ होती. कडक उन्हातून चालत चालत कावेरी जवळच्या बँकेच्या शाखेत पोहोचली. बँकेच्या आत एअर कंडिशनरच्या थंड हवेने तिच्या चेहऱ्यावरील घामाचे थेंब सुकले. ती बँकेच्या काउंटरवर आपले काम पूर्ण करून बाजूला उभी होती, तितक्यात मागून एक परिचित आणि प्रेमाचा स्वर तिच्या कानवर पडला,
“कावेरी… तू? तू काय करतेस इथे?”
कावेरीने चमकून मागे वळून पाहिले. समोर एक तरुण अधिकारी उभा होता. त्याच्या चेहऱ्यावर तोच जुना जिव्हाळा आणि आश्चर्याचे भाव स्पष्ट दिसत होते. तो दुसरा तिसरा कोणी नसून आदित्य होता!
आदित्यला इतक्या वर्षांनी समोर पाहून कावेरीचे डोळे विस्फारले. तिने स्वतःला सावरत विचारले, “आदित्य… तू? तू इथे बँकेत काय करतोस? आणि किती वर्षांनी आपण भेटतोय!”
आदित्यच्या चेहऱ्यावर एक गोड हास्य पसरले. तो म्हणाला, “मी हल्ली याच बँकेत नोकरी करतोय ग. मागच्याच आठवड्यात माझी बदली या शाखेत झाली आहे. आणि तू सांग, अचानक इकडे कशी काय?”
कावेरीने आपल्या आयुष्यातील एवढी वर्षे लपवण्याचा प्रयत्न केला, पण जुन्या मित्रासमोर येताच तिचे ओठ थरथथले. तिने सावरून सांगितले, “काही नाही रे… बँकेच्या खात्यात फोन नंबर आणि काही कागदपत्रे अपडेट करायची होती, म्हणून आलेले. बरं झालं तुझी नोकरी इथे लागली, तुझ्या आईलाही मोठा आधार झाला असेल आता.”
“हो, घरच्या जवळच शाखा आहे म्हटल्यावर आई खूप खुश आहे,” आदित्य म्हणाला, पण त्याचे डोळे कावेरीच्या चेहऱ्यावर पसरलेली ती थकलेली सावली आणि डोळ्यांमधील खोल वेदना स्पष्टपणे टिपत होते. त्याला ठाऊक होते की कावेरीच्या आयुष्यात रणजितच्या जाण्यानंतर काय वादळ आले आहे, पण तरीही तिच्या प्रत्यक्ष दर्शनाने त्याच्या मनातील जुन्या आठवणींना पुन्हा एकदा उजाळा मिळाला होता.
कावेरीला जास्ती वेळ तिथे थांबणे योग्य वाटले नाही. ती घाईघाईने म्हणाली, “बरं आदित्य, मी निघते. माझी मुलगी आनंदी घरी एकटीच वाट पाहत असेल.”
“थांब ना कावेरी, जरा बोलूया तर…” आदित्य काही बोलणार इतक्यात कावेरीने मान खाली घालून तिथून काढता पाय घेतला.
पण आदित्यच्या मनात मात्र विचारांचे एक मोठे चक्र सुरू झाले होते. बारावीपर्यंत तिच्यासोबत शिकलेला, लहानपणापासून कावेरीवर निस्सीम प्रेम करणारा आदित्य आजही तिला विसरलेला नव्हता. जेव्हा त्याने ऐकले होते की नयना पळून गेल्यानंतर घरच्यांनी तडकाफडकी कावेरीचे लग्न एका दारुड्या माणसाशी लावून दिले, तेव्हा त्याचे मन सुन्न झाले होते. आणि आता तर रणजितही या जगात नव्हता.
घरी गेल्यानंतर आदित्यच्या डोքյात तोच विचार सतत घोळत राहिला. त्याने रात्री जेवताना आपल्या आईजवळ कावेरीचा विषय काढला. आईनेही सुस्कारा सोडत त्याला सांगितले, “हो रे बाळा, त्या मुलीचे नशीबच फुटके निघले. घरच्यांनी इभ्रतीपोटी तिचा घात केला. आज ती माहेरी असूनही खूप नरकयातना भोगते आहे.”
आईच्या तोंडून कावेरीबद्दलची ही सहानुभूती ऐकून आदित्यच्या मनात एक सुप्त विचार दाटून आला. त्याला वाटले की, आता कावेरी पूर्णपणे एकटी आहे, आणि जर आपण तिच्या आयुष्यात येऊन तिला आणि तिच्या चिमुकल्या मुलीला साथ दिली, तर कदाचित तिच्या आयुष्यात पुन्हा आनंदाचे दिवे उजळू शकतील.
पण हा विचार प्रत्यक्षात आणणे एवढे सोपे नव्हते. एका विधवा मुलीशी आणि मुलीच्या आईशी लग्न करण्याचा निर्णय समाजात कसा स्वीकारला जाईल? आणि स्वतः कावेरी यावर काय विचार करेल? हे प्रश्न आदित्यच्या मनात फेर धरू लागले होते.
क्रमशः
पुढील भाग इथे वाचा 👇