देशपांडे वाड्याच्या त्या घुसमटणाऱ्या आणि हुकूमशाही वातावरणातून बाहेर पडण्याचा एकच मार्ग कावेरीसमोर उरला होता. रात्रीभर तिच्या डोळ्यांत एकही थेंब झोप नव्हती. एका बाजूला माहेरच्या माणसांची मूक संमती असलेला तो अनावर अपमान आणि दुसऱ्या बाजूला आपल्या चिमुकल्या आनंदीचे अंधारात जाणारे भवितव्य—या दोन्हीच्या कात्रीत सापडलेली कावेरी आता पूर्णपणे तुटली होती. पण जेव्हा जेव्हा तिला वाटे की ती हतबल झाली आहे, तेव्हा तेव्हा तिच्या लेकीचा निष्पाप चेहरा तिच्या डोळ्यांसमोर यायचा आणि तिच्यात एक अफाट बंडखोरी निर्माण करायचा.
दुसऱ्या दिवशी सकाळची नऊची वेळ होती. कडक ऊन पडायला सुरुवात झाली होती. कावेरीने धाडस करून आनंदीला कवेत घेतले, अंगावर साडी व्यवस्थित सावरली आणि ती थेट घराबाहेर पडली. तिने कोणतीही मागे हुडकून पाहिले नाही. तिचे पाऊल सरas चालले होते त्या बँकेच्या दिशेने, जिथे आदित्य नोकरी करत होता आणि संध्याकाळी किंवा मधल्या वेळेत तो जिथे राहायचा त्या परिचयाच्या ओळखीच्या पत्त्यावर.
काही वेळातच ती आदित्यच्या घराच्या बाहेर पोहोचली. तिने दरवाजावर हळूच थाप मारली. काही सेकंदातच दरवाजा उघडला गेला आणि समोर आदित्यला पाहून त्याचे डोळे विस्मित झाले. सकाळच्या वेळी, अनपेक्षितपणे कावेरीला आपल्या दारात लेकीसह उभे असलेले पाहून आदित्यला धक्काच बसला. त्याच्या तोंडून शब्दच फुटेनात.
“कावेरी… तू? या सकाळी-सकाळी इथे?” आदित्यने आश्चर्याने विचारले.
कावेरीचा श्वास जड झाला होता, पण तिच्या चेहऱ्यावर आता भीतीऐवजी एक ठाम निश्चय होता. तिने थरथरत्या ओठांनी त्याला सावरत म्हटले, “आदित्य, मला तुझ्याशी बोलायचं आहे… खूप महत्त्वाचं बोलायचं आहे. मला आत येऊ देशील का?”
आदित्यने क्षणाचाही विलंब न लावता तातडीने दरवाजा सताड उघडा केला आणि तिला व छोट्या आनंदीला आत घेतले. घरामध्ये आदित्यची आईदेखील उपस्थित होती. कावेरीला आणि आनंदीला अशा अवस्थेत घरात आलेले पाहून आई धावत पुढे आली आणि तिने प्रेमाने कावेरीच्या डोक्यावर हात ठेवला. आईला सगळी परिस्थिती आधीच ठाऊक होती.
कावेरीने आणखी एकही क्षण न घालवता आदित्यच्या डोळ्यात थेट पाहिले आणि अतिशय भावनिक स्वरात म्हणाली,
“आदित्य, तू काही दिवसांपूर्वी माझ्या घरी आला होतास आणि माझ्याशी लग्न करण्याची इच्छा बोलून दाखवलीस… तेव्हा माझ्या वडिलांनी आणि घरच्यांनी तुझा तो प्रस्ताव अपमानास्पद रीतीने परतावला. पण आज मी स्वतःहून तुझ्या दारात आले आहे. काल माझ्या घरच्यांनी माझा सौदा एका पन्नास वर्षांच्या माणसासोबत ठरवला आहे… आणि माझ्या आनंदीला माझ्यापासून वेगळे करून या वाड्यात कायमची बंदी बनवण्याचा त्यांचा कुटिल डाव आहे. माझ्यासाठी आता मागे हटण्याचे सगळे रस्ते बंद झाले आहेत.”
तिचे ते शब्द ऐकून आदित्य आणि त्याची आई दोघेही सुन्न झाले. आदित्यचे डोळे भरून आले. कावेरी पुढे म्हणाली,
“तू म्हणाला होतास ना की तू माझी आणि आनंदीची प्रत्येक जबाबदारी उचलायला तयार आहेस? माझा तो प्रस्ताव आज मला मान्य आहे. मी तुझ्याशी लग्न करायला तयार आहे! पण एका अटीवर… माझी लेक आनंदी ही कायम माझ्यासोबत सावलीसारखी राहील. तुला ती मान्य असेल तरच मी हा निर्णय घेतेय.”
आदित्यच्या अंगावर आनंदाचे आणि समाधानाचे अतंर पाझरले. ज्या प्रेमाची त्याने कधी आशाच सोडली होती, ते प्रेम आज स्वतःहून त्याच्या पदरात येऊन उभे ठाकले होते. त्याने कोणताही विचार न करता कावेरीचा हात आपल्या हातात घेतला आणि अत्यंत आदरपूर्वक म्हणाला.
“कावेरी, तू काय बोलतेयस याची तुला जाणीव आहे ना? मी शाळेपासून तुझ्यावर प्रेम करतो, पण त्याहूनही अधिक आज मला तुझा अभिमान वाटतोय. आनंदी ही फक्त तुझी नाही, ती माझीही लेक असेल. तिच्यावर मी माझ्या प्राणांपेक्षा जास्त प्रेम करेन. तू कोणताही संकोच बाळगू नकोस.”
आदित्यची आईसुद्धा पुढे आली आणि तिने कावेरीला आणि आनंदीला प्रेमाने मिठी मारली. त्या दोघींच्या डोळ्यांतून आनंदाचे अश्रू वाहू लागले.
त्याच दिवशी संध्याकाळी, कोणतीही भीती न बाळगता कावेरी थेट आपल्या माहेरी देशपांडे वाड्यात परतली. तिच्यासोबत आदित्यही होता. त्यांच्या पाठीशी गावातले काही प्रतिष्ठित आणि सुसंस्कृत लोकही उभे होते, ज्यांना कावेरीवर होत असलेला हा अन्याय ठाऊक होता.
जेव्हा कावेरी आनंदीला घेऊन आणि आदित्यला सोबत घेऊन थेट वाड्याच्या दिवाणखान्यात प्रवेश करती झाली, तेव्हा घरची सगळी मंडळी—वडील, आई, नयनाताई आणि सचिन—थकक होऊन जागेवरच उभे राहिले.
नयनाताई संतापाने पुढे आली आणि ओरडली, “कळत नाही का तुला कावेरी? कालच तुला समजावून सांगितलं आणि तू पुन्हा या माणसाला घेऊन इथे आलीस? आमच्या इभ्रतीची तू माती करायला निघाली आहेस का?”
पण आज कावेरी गप्प बसणार नव्हती. तिने नयनाताईच्या डोळ्यात डोlळे घालून अत्यंत स्पष्ट आणि करड्या आवाजात उत्तर दिले,
“इभ्रत? कसली इभ्रत ताई? तुम्ही स्वतः पळून जाऊन सगळी इभ्रत धुळीस मिळवली तेव्हा कुणी तुम्हाला काहीच म्हटले नाही. पण मी माझ्या आणि माझ्या लेकीच्या आयुष्यासाठी एक निर्णय घेतला, तर तुम्हाला इभ्रतीची आठवण येतेय? तुम्ही लोकांनी माझा सौदा एका म्हाताऱ्याशी करायचे ठरवले आणि माझ्या लेकीला पार पारखे करण्याचे षडयंत्र रचले. पण आज तुमची ती इच्छा कधीही पूर्ण होणार नाही!”
वडिलांनी रागाने थरथरत कावेरीकडे पाहिले आणि कडक आवाजात म्हटले,
“कावेरी! बास झाले तुझे नाटक! तू आमच्याविरुद्ध जाऊन जर पाऊल उचललेस, तर लक्षात ठेव, आमचे तुझे नाते आजपासून संपले! या वाड्याचे दरवाजे तुझ्यासाठी कायमचे बंद समज!”
कावेरीच्या ओठांवर एक वेदनादायक पण ठाम हास्य उमटले. ती म्हणाली, “आणि कोणती नाती उरली आहेत बाबा माझी इथे? तुम्ही मला कधी पोटच्या लेकीचे प्रेम दिलेच कुठे? तुम्ही फक्त लोकांच्या जिभेची आणि समाजाच्या धास्तीची भीती बाळगलीत. आज मी माझ्या आयुष्याचा निर्णय स्वतः घेत आहे. मी आदित्यसोबत लग्न करत आहे आणि आनंदी माझ्यासोबत राहणार आहे. तुमच्या या वाड्याची आणि तुमच्या त्या खोट्या इभ्रतीची मला आता कोणतीही भीती वाटत नाही!”
घरच्यांचा तो विरोध, तो राग आणि त्यांचे ते तुच्छ शब्द आता कावेरीला एका फुकासारखे भासू लागले होते. तिने आदित्यचा हात घट्ट धरला, आनंदीला कवेत घेतले आणि त्या देशपांडे वाड्याच्या उंबरठ्याबाहेर पाऊल ठेवले. मागे वळून न पाहता, तिने एका नव्या, स्वतंत्र आणि आत्मसन्मानाच्या आयुष्याकडे वाटचाल सुरू केली.
घरच्यांना आपल्या चुकीची जाणीव नंतर नक्कीच होणार होती, पण तोपर्यंत कावेरीने स्वतःच्या आणि आपल्या लेकीच्या आयुष्याची नवीन आणि सुंदर वीण विणायला सुरुवात केली होती.
क्रमशः
पुढचा भाग इथे वाचा 👇