सकाळपासूनच पुण्याच्या पॉश एरंडवणे परिसरातील ‘देशमुख वाडा’ किंवा आधुनिक भाषेत सांगायचे तर त्यांचे भव्य duplex बंगला असलेल्या त्या घराबाहेर एक वेगळीच चलबिचल पाहायला मिळत होती. आज देशमुखांच्या घरात एका मोठ्या सत्यनारायणाच्या पूजेचे आयोजन करण्यात आले होते. वसंतराव देशमुख आणि नीलिमाताई यांनी घरातील सर्व आप्तेष्ट, जवळचे नातेवाईक आणि सोसायटीतील निवडक मंडळींना या पूजेचे निमंत्रण दिले होते.
सकाळचे नऊ वाजत आले होते. कडक उन्हाची तिरीप अजून अंगणात पसरत होती. घरासमोर फुलांच्या माळांची केलेली सुंदर सजावट, दारासमोर काढलेली रंगीबेरंगी रांगोळी आणि घरात दरवळणारा उदबत्ती अन् झेंडूच्या फुलांचा सुगंध संपूर्ण वातावरणाला प्रसन्न बनवत होता. सोसायटीतील महिला एक-एक करून येऊ लागल्या होत्या. हॉलच्या एका मोठ्या सोफ्यावर आणि खुर्च्यांवर बसलेल्या बायकांची आपापसात कुजबुज सुरू झाली होती. भारतीय संस्कृतीत कुजबुजणे आणि दुसऱ्यांच्या आयुष्यात डोकावणे हा जणू महिला मंडळाचा अघोषित अधिकार असतो. इथेही त्याचेच प्रत्यंतर येत होते.
कोपऱ्यात बसलेल्या सुलोचना काकू यांनी आपल्या शेजारी बसलेल्या सुमन बाई यांच्या हाताला हलकेच चिमटा काढत डोळ्यांनीच हॉलच्या मध्यभागी उभ्या असलेल्या नीलिमाताईंकडे इशारा केला आणि कुत्सित हसत म्हणाल्या,
“अगं सुमन… जरा त्या नीलिमाताईंकडे आणि एकूणच या सगळ्या जय्यत तयारीकडे बघ! मघापासून पाहत आहे, त्यांच्या चेहऱ्यावर कसला आनंद ओसंडून वाहतोय काही समजायला मार्ग नाही! अरे, लोकांच्या घरात दुःखाचा डोंगर कोसळतो अशा प्रसंगी, आणि इथे काय चाललंय? अगं, नुकताच, अवघ्या तीन महिन्यांपूर्वी यांच्या एकुलत्या एका मुलाचा, त्या आयुषचा घटस्फोट झालाय! पोरगा परदेशात, अन सून गेली वाऱ्यावर… पण या देशमुखांना आणि विशेषतः त्या नीलिमाताईंना पाहून जराही पश्चाताप किंवा दुःखाची छटा चेहऱ्यावर दिसतेय का गं?”
सुमन बाईंनी आपले चष्मा नाकावर सरकवत मान खाली वर केली आणि त्या म्हणाल्या,
“अगदी खरं आहे तुमचं सुलोचनाताई! मला तर मघापासून हेच अप्रूप वाटतंय. पोरगी दुसऱ्याच्या घरी गेली, संसार मोडला, निदान काही महिने तरी समाजात वावरताना चार चौघांसारखं थोडं मख्ख असायला पाहिजे, मान खाली घालून राहायला पाहिजे. पण हे लोक असे काय मिरवतायेत जणू काही आयुषचा डिव्होर्स नाही, तर एखादी मोठी लॉटरीच लागलीये यांच्या घरी! आणि सजावट बघ कशी झगमगाटी केलीये!”
त्याच वेळी, तिथे नव्यानेच येऊन राहिलेली आणि सोसायटीतल्या प्रत्येक नवीन-जुना घडामोडींवर बारीक लक्ष ठेवणारी प्राची मधेच बोलली,
“अगं हो… पण मला खरंच कोडे पडलाय की हा घटस्फोट झाला नेमका का? आयुष तर तिकडे जर्मनीमध्ये एवढा मोठा इंजिनियर आहे, अफाट कमावतो, दिसायला एखाद्या बॉलिवूड हिरोसारखा देखणा आहे. त्याच्यासारख्या उच्चशिक्षित आणि श्रीमंत मुलाला कोण दुर्दैवी सोडायचा विचार करेल? मला वाटतं त्या सुनेतच काहीतरी खोट असेल! नाहीतर असा सुखाचा संसार कुणी पायाने तुडवेल का?”
सुलोचना काकूंनी नाक मुरडले आणि त्या तुच्छतेने म्हणाल्या,
“अगं, तुला माहीत नाही का? ती मुलगी कुठल्यातरी एका पडक्या खेड्यातून उचलून आणली होती या लोकांनी! कुठे जर्मनीचा हाय-फाय आयुष आणि कुठे ती शेतात राबणारी, साधीभोळी आरोही. तो कुठे तिच्या लायकीचा होता म्हणा! दिसायला बरी होती म्हणून या आंधळ्या म्हाताऱ्यांनी घाईघाईने लग्न लावून दिलं, पण शेवटी माती मातीतच जाणार ना! आणि मी तर मागच्या आठवड्यात एका जणीकडून ऐकलंय, की त्या आरोहीचंसुद्धा गेल्या महिन्यात दुसरं कुणाशीतरी लग्न लावून दिलंय म्हणतात तिच्या घरच्यांनी! आता कुठे एखाद्या खेडूत मुलासोबत तिचा संसार थाटला असेल!”
यावर हॉलमध्ये बसलेल्या त्या चार-पाच महिलांनी एकमेकींकडे बघून एक खोचक आणि उपरोधिक हास्य केले. जणू काही दुसऱ्याच्या दुःखात मीठ चोळण्यात त्यांना एक वेगळाच आनंद मिळत होता.
त्या महिलांची कुजबुज आणि गॉसिप चालू असतानाच, देवघराकडून नीलिमाताई देशमुख बाहेर आल्या. त्यांनी गळ्यात सोन्याची सुंदर मण्यांची पोत घातली होती, रेशमी साडी नेसली होती आणि चेहऱ्यावर एक अफाट शांतता होती. त्यांनी दारात आलेल्या प्रत्येक मैत्रिणीचे आणि नातेवाईकाचे अत्यंत आदराने स्वागत केले. कोणाला बसायला जागा कमी पडू नये म्हणून स्वतः जातीने लक्ष घातले.
“या… या सुलोचनाताई, बसा ना! आज पूजेचा दिवस आहे, सगळे मनोभावे उपस्थित राहा बरं का,” नीलिमाताईंनी हसतमुखाने म्हटले.
सुलोचना काकूंनी वरवरचे गोड हसू ओठांवर आणत विचारले, “होय नीलिमाताई, येणारच ना! पण सांगायचं काय, आजूबाजूला बरीच चर्चा सुरू होती म्हणून म्हटलं तुम्हालाच विचारावं… असो! पूजा कधी सुरू होणार आहे भटजींची?”
“आत्ताच, साडेअकरा वाजता मुहूर्त आहे. सगळे जमले की लगेच सुरुवात करू,” नीलिमाताई अत्यंत सहजतेने बोलून आतल्या स्वैपाकघराकडे वळल्या.
थोड्याच वेळात स्वैपाकघराच्या पडद्यामागून पांढऱ्याशुभ्र रंगाची नाजूक किनार असलेली साधी पण देखणी साडी नेसलेली एक तरुणी बाहेर आली. तिच्या हातात चांदीच्या नक्षीकामलेला चहाचा ट्रे होता. तिने आपले केस एका नीटनेटक्या अंबाड्यामध्ये बांधले होते आणि कपाळावर एक छोटीशी चंद्रकोर कुंकू होती.
तिने चहाचा ट्रे घेऊन जसा हॉलमध्ये प्रवेश केला, तशी त्या गप्पा मारणाऱ्या महिलांच्या तोंडातील शब्द हवेतच विरले. चहाचा पहिला कप घेण्यासाठी पुढे सरसावलेले सुलोचना काकूंचे हात हवेतच थिजले. त्यांच्या डोळ्यांच्या बाன்वल बाहेर आल्यासारख्या झाल्या. सुमन बाईंचे तोंड उघड्याचे उघडेच राहिले. प्राची तर खाडकन उभीच राहिली.
कारण ती दुसरीतिसरी कोणी नसून खुद्द आरोही होती!
होय, तीच आरोही—जिचा अवघ्या तीन महिन्यांपूर्वी या घरातील एकुलता एक मुलगा आयुष याच्याशी अत्यंत कटू वातावरणात कायदेशीर घटस्फोट झाला होता, ती आज याच घरात, याच देशमुखांच्या वाड्यात एका घरच्या सुनेप्रमाणे अत्यंत आत्मविश्वासाने आणि शांत चेहऱ्याने चहाचा ट्रे घेऊन वावरत होती!
“चहा घ्या काकू,” आरोहीने अत्यंत गोड आवाजात आणि चेहऱ्यावर एरवी कधीही न ढळणारे मंद स्मितहास्य ठेवत सुलोचना काकूंना चहाचा कप देऊ केला.
सुलोचना काकूंचे हात थरथरू लागले. त्यांनी कपाची बशी हातात घेताना थरथरत्या ओठांनी विचारले,
“अगं… तू… तू इथे काय करतेयेस? आणि हातात चहाचा ट्रे? तुझा तर…”
“माझा घटस्फोट झालाय काकू, हेच ना तुम्हाला विचारायचं आहे?”
आरोहीने अत्यंत स्पष्ट, खणखणीत आणि शांत आवाजात विचारले,
“घटस्फोट झाला म्हणजे माणसांची सगळीच नाती तुटतात का? किंवा माणसाचे नातेसंबंध पूर्णपणे संपतात असे थोडेच आहे! माझ्या घटस्फोटात आई अन् बाबांचा काहीहीबाबांना चहा हवा होता म्हणून मीच ट्रे घेऊन आले.”
आरोहीचे हे निर्भीड आणि आत्मविश्वासाने भरलेले उत्तर ऐकून त्या बायका अवाक् झाल्या. ज्या मुलीला त्या काही सेकंदांपूर्वी खेड्यातून आलेली, लाजरी-बुजरी आणि पेल्यातला चहा सांडणारी अबला समजत होत्या, त्या मुलीच्या डोळ्यांमधली ती चमक आणि शब्दांमधली धार बघून सगळ्यांच्याच तोंडाला कुलूप लागले.
आरोही कोणाच्याही चेहऱ्यावरील विस्मयकारक प्रश्नचिन्हांची पर्वा न करता शांतपणे चहाचे कप सगळ्यांना देऊन पुन्हा स्वयंपाकघरात निघून गेली. मागे उरली ती फक्त एकमेकींकडे भेदरलेल्या नजरेने पाहणाऱ्या त्या बायकांची अस्वस्थ कुजबुज!
ही कथा आजची नाही, तर या सगळ्याच्या मागे दडलेल्या एका वादळाची सुरुवात साधारण दीड वर्षांपूर्वी झाली होती.
आरोही तशी एका सामान्य मध्यमवर्गीय, खेड्याशी जोडलेल्या कुटुंबातील मुलगी. तिचे वडील एका सरकारी कार्यालयात साधे कारकून होते. आरोहीने पुण्यातूनच इंग्रजी साहित्यात पदवी (English Literature) संपादन केली होती. ती दिसायला अत्यंत साधी, पण अत्यंत हुशार आणि स्वाभिमानी होती. तिला वाचन, कविता लिहिणे आणि स्वतःच्या पायावर उभे राहण्याची तीव्र इच्छा होती.
दुसरीकडे आयुष देशमुख. वसंतराव आणि नीलिमाताईंचा एकुलता एक मुलगा. जर्मनीमधील एका अत्यंत प्रतिष्ठीत आणि मोठ्या मल्टिनॅशनल कंपनीत तो सीनियर सॉफ्टवेअर आर्किटेक्ट म्हणून कार्यरत होता. कोट्यवधींचे पॅकेज, परदेशी जीवनशैली, देखणा चेहरा आणि आधुनिक विचारसरणी यामुळे आयुषविषयी गावात आणि शहरात मोठी चर्चा असायची. तो वर्षातून एकदा फक्त एक महिन्याच्या सुट्टीवर भारतात आपल्या आई-वडिलांकडे यायचा.
जेव्हा जेव्हा आयुष भारतात यायचा, तेव्हा तेव्हा वसंतराव आणि नीलिमाताई त्याच्या लग्नाचा विषय काढायचे. सुरुवातीला आयुष हसून तो विषय उडवून लावायचा. पण या वेळी मात्र नीलिमाताईंनी त्याला प्रेमाचा आणि वयाचा धाक दाखवत गप्प केले.
“आयुष, बाळा,” एका संध्याकाळी बाल्कनीत चहा घेताना नीलिमाताईंनी त्याला प्रेमाने समजावले, “आता तू बऱ्यापैकी स्थिरस्थावर झालायस. वयाची पंचविशी ओलांडलीस. परदेशात कितीही मोठी नोकरी असली तरी संध्याकाळी घरी यायची ओढ लागावी म्हणून कुणी हक्काची व्यक्ती नको का तुझ्या आयुष्यात. आम्हाला आता तुझी सतत काळजी वाटते. तू भारतात किंवा परदेशात जिथे असेल तिथे लग्न कर, पण आता आम्हाला लवकर सून बघू दे. तुझी पसंती असेल तर तीही चालेल, नाहीतर आमच्या पाहण्यात काही सुसंस्कृत मुली आहेत, त्या दाखवू?”
आयुष थोडा हसला आणि म्हणाला, “आई, माझ्या पाहण्यात सध्या परदेशात किंवा इथे अशी कोणी गांभीर्याने विचार केलेली जोडीदार नाही. मी कामात खूप व्यस्त असतो. तुम्हीच बघा ना! तुमच्या पसंतीची मुलगी मला शंभर टक्के मान्य असेल. फक्त ती सुसंस्कृत आणि समजूतदार असावी.”
आई-वडिलांना आपल्या मुलाकडून एवढे मोठे स्वातंत्र्य मिळाल्यावर त्यांचा आनंद गगनात मावेनासा झाला. आयुषची सुट्टी संपायला आता अवघे वीस-एक दिवस बाकी होते. त्यामुळे वसंतरावांनी आपल्या ओळखीच्या माध्यमातून आणि मॅट्रिमोनिअल साईट्सवरून मुली पाहण्यास सुरुवात केली.
अशाच एक दिवस नजर आरोहीच्या प्रोफाइलवर पडली. आरोहीच्या वडिलांशी वसंतरावांची जुनी ओळख होती. जेव्हा वसंतरावांनी आरोहीला पाहिले, तेव्हा तिच्या साधेपणाने आणि नजरेतील आत्मविश्वासाने त्यांना भुरळ पाडली. आरोही इंग्रजी साहित्यात ग्रॅज्युएट होती, पण तिच्यात कोणताही शहरी अहंकार किंवा खोटेपणा नव्हता.
जेव्हा वसंतरावांनी हा प्रस्ताव आरोहीच्या घरी मांडला, तेव्हा सुरुवातीला आरोहीचे वडील थोडे साशंक झाले. कारण मुलगा थेट जर्मनीला राहणारा उच्चशिक्षित होता, आणि त्यांची मुलगी एका साध्या ग्रामीण पार्श्वभूमीतून आलेली मध्यमवर्गीय होती. पण वसंतरावांचे समाजातील नाव आणि त्यांचा निःस्पृह स्वभाव पाहून त्यांनी आनंदाने हा प्रस्ताव स्वीकारला.
जेव्हा आयुष सुट्टीवर असताना आरोहीला पाहायला गेला, तेव्हा पहिल्याच भेटीत आयुषला आरोहीचा हसरा स्वभाव आवडला. त्याने तात्काळ या लग्नाला होकार दिला.
“बाबा, मला आरोही आवडली आहे. ती दिसायला साधी आहे, पण तिच्यात एक वेगळाच क्लास आहे,” आयुषने आनंदाने आपल्या वडिलांना सांगितले होते.
लग्नाची घाई होती कारण आयुषला अवघ्या दहा दिवसांत परत जर्मनीला जायचे होते. त्यामुळे दोन्ही कुटुंबांच्या संमतीने अत्यंत साध्या आणि घरगुती वातावरणात आयुष आणि आरोहीचा विवाह सोहळा पार पडला. लग्नानंतरचे ते दहा दिवस आरोहीच्या आयुष्यातील सुवर्णकाळ ठरले. आयुषने तिला संपूर्ण पुण्यात फिरवले, तिच्या आवडीनिवडी जपल्या आणि तिला असे भासवले की ती त्याच्या आयुष्यातील अत्यंत महत्त्वाची व्यक्ती आहे.
पण कोणाला माहीत होते की या सोन्यासारख्या दिसणाऱ्या नात्याच्या पाठीमागे नियतीचे काहीतरी वेगळेच षड्यंत्र रचले जात आहे?
आयुष सुट्टी संपवून पुन्हा जर्मनीला निघून गेला. जाताना त्याने आरोहीला सांगितले होते, “आरोही, तू अजिबात काळजी करू नकोस. मी तिकडे पोहोचल्याबरोबर तुझ्या व्हिसाची आणि स्पॉन्सरशिपची सर्व कागदपत्रे तातडीने पूर्ण करून घेईन. जास्तीत जास्त दोन किंवा तीन महिन्यांत मी तुला माझ्याकडे जर्मनीला बोधून घेईन. तोपर्यंत तू आई-वडिलांसोबत इथेच रहा, त्यांना तुझा लळा लागेल.”
आरोहीने पतीच्या या शब्दांवर पूर्ण विश्वास ठेवला. ती मनाने अत्यंत प्रामाणिक होती. तिने सासरी आल्यावर नीलिमाताई आणि वसंतराव यांना आपल्या आई-वडिलांचे स्थान दिले. संसारातील प्रत्येक काम ती अत्यंत आनंदाने आणि झपाट्याने करू लागली.
वसंतरावांना तर आरोहीच्या रूपाने जणू आपली हरवलेली मुलगीच घरी परतल्याचा भास झाला. ते दोघेही म्हातारे वृद्ध आता आरोहीच्या सहवासात रममाण झाले होते. आरोहीचा वेळ चांगला जावो आणि तिला शिक्षिकेची आवड असल्याने वसंतरावांनी स्वतःच्या मित्राच्या एका नामांकित इंग्लिश मीडियम शाळेत तिला शिक्षिकेची नोकरी मिळवून दिली. आता आरो
ही सकाळी शाळा सांभाळून दुपारी घरी येऊन सासू-सासऱ्यांची उत्तम बडदास्त ठेवत होती.
क्रमशः
पुढील भाग इथे वाचा 👇