ऑक्टोबर महिन्याची सुखद पण हुरहूर लावणारी चाहूल लागली होती. घराबाहेर झेंडूच्या फुलांच्या माळा आणि दिव्यांची रोषणाई झळकत होती. नागपूरपासून जवळच असलेल्या एका मध्यमवर्गीय गावात, देशपांडे वाड्यात उत्साहाचे मखर सजले होते. घरात सनईच्या सुरावटी आणि नातेवाईकांच्या पावलांची वर्दळ सुरू होती. लहान भाऊ सचिनच्या लग्नाची ही घाईगर्दी अवघ्या वाड्याला भुरळ घालायला पुरेशी होती.
घरातल्या प्रत्येक कोपऱ्यात धावपळ चालली होती. साड्यांचे खण, दागिने आणि पाहुण्यांच्या आदरातिथ्यात सगळेच मग्न होते. याच लगबगीत सात वर्षांची चिमुरडी आनंदी आपल्या बोबड्या बोलांनी आणि खदखदून हसण्याने घरभर बागडत होती. तिचे केस बाउन्सी होऊन हवेत उडत होते आणि तिच्या छोट्या पायांमधील पैंजणांचा आवाज संपूर्ण अंगणात घुमत होता.
आनंदी उत्साहाच्या भरात इकडून तिकडे पळत सुटली होती. आणि त्याच क्षणी, स्वयंपाकघरातून भरल्या ताटांची ट्रॉली घेऊन बाहेर येणाऱ्या मोठ्या मावशींच्या अंगावर आनंदीचा धक्का लागला. हातातला चहाचा कप आणि साहित्याची प्लेट थोडीशी हलली, आणि क्षणात गरम चहा मावशींच्या साडीच्या पदरावर सांडला.
मावशींचा राग अनावर झाला. त्यांनी ताट बाजूला ठेवले आणि संतापलेल्या आवाजात आनंदीवर ओरडल्या,
“काय गं… जरा पाहून चालत चालत जा ना! आजी नुसती धावत का सुटलीस इकडून तिकडे? एका जागी शांत बसता येत नाही का तुला? मुलं आहेत की वावटळ काहीच कळत नाही!”
मावशींचा तो खरमरीत आवाज वाड्याच्या व्हरांड्यात घुमला. जवळच उभ्या असलेल्या कावेरीच्या कानावर तो आवाज पडला. नेहमीप्रमाणेच हा सगळा प्रकार नवीन नव्हता, म्हणून कावेरीने मूकपणे मान खाली घातली. पण आनंदी बिचारी प्रचंड भांबावली. ती चटकन घाबरत घाबरत धावत आली आणि थेट आईच्या कुशीत शिरली. तिने आईच्या साडीचा काठ घट्ट मुठीत धरला आणि तिचे छोटे शरीर हुंदक्याने थरथरु लागले.
कावेरीने लेकीला आपल्या कुशीत सामावून घेतले. तिची पाठ हळुवारपणे थोपटली, पण कावेरीच्या स्वतःच्या छातीत मात्र वेदनेची एक सुई रताऱ्यासारखी रुतली होती. कावेरीचा नवरा रणजित गेल्यापासून तिने आनंदीला आई आणि वडील दोघांचेही प्रेम देण्याचा अहोरात्र प्रयत्न केला होता. पण आयुष्यातील अशा प्रत्येक खडतर क्षणी, जेव्हा जेव्हा आनंदीला कुणाच्या तरी कठोर शब्दांचा सामना करावा लागे, तेव्हा कावेरीच्या मनात काहूर माजायचे.
‘जर आज आनंदीचे वडील असते, तर कुणाचीही लेकीला अशा शब्दांत बोलण्याची हिमत झाली असती का?’
कावेरी या विचारांच्या गर्तेत गाडली जात होती, इतक्यात मागून एक तीव्र विक्षिप्त आवाज आला. तिच्या मामी त्या खोलीत प्रवेश करत होत्या. कावेरीला तिथे उभे असलेले पाहून मामींच्या चेहऱ्यावर एक उपरोधिक हास्य झळकले. त्या उपहासाने म्हणाल्या,
“तू इथे आहेस होय… बरं झालं तू इथेच आहेस ते! बाहेर नवरीसाठी मानाचं सामान आणि साड्या पॅक करत आहेत. पण राहू दे, त्याला तुझा हात न लागलेलाच बरा… मंगळागौर असो वा लग्नकार्य, विधवा बायकांचा सावलीचा स्पर्श चांगल्या गोष्टींना वर्ज्य मानला जातो. ते सगळं पॅक झालं की मीच तुला आवाज देते ग, बाहेर येण्याची गरज नाही!”
मामीचे ते विषारी शब्द कावेरीच्या काळजाला चिरत पार आत उतरले. डोळ्यात अश्रूंचा महापूर उसळू पाहिला, पण तिने स्वतःला सावरले. आनंदीला आपल्या अश्रूंची चाहूल लागता कामा नये, या विचाराने तिने पापण्या घट्ट मिटल्या आणि डोळ्यात दाटलेले पाणी हाताच्या हलक्या कोपऱ्याने ओढणीत पुसून टाकले.
घराबाहेर सनईचे सूर वाजत होते, लोकांच्या हसण्याच्या, खिदळण्याच्या आणि गोड गप्पांच्या आवाजाने संपूर्ण परिसर दुमदुमून गेला होता. पण त्याच गजबजाटात, त्या भरल्या घरात कावेरी स्वतःला संपूर्णपणे एकाकी अनुभवत होती. तिच्या स्वतःच्या आईनेही तिला एकदाही बाहेर येऊन, ‘ये कावेरी, जरा हातभार लाव’ असे म्हटले नव्हते. कदाचित तिच्या आईच्या मनातही तोच जुनाट समज घर करून बसला होता— नवरीला पाठवायच्या साहित्यावर विधवा लेकीची सावली पडायला नको.
हा विचार मनाच्या कुठल्यातरी अंधाऱ्या कोपऱ्यात प्रचंड वेदना देऊन गेला. जिला एकेकाळी या घरात तळहाताच्या फोडाप्रमाणे जपले गेले होते, जिच्या एका हाकेवर संपूर्ण वाडा धावून यायचा, आज त्याच घरात ती एका परक्यासारखी, नकोशी झालेली सावली बनून जगली होती.
क्रमशः